Reel Sektörden Finansa Geçiş (Bölüm 2): Sigorta Bilançosunda Gizli Hazineler ve TFRS 17 Devrimi!

GİRİŞ: MATEMATİĞİN BİTTİĞİ, “İNSANIN” BAŞLADIĞI YER

Merhaba dostlar,

“Okula Dönüş” projemizin ilk dersinde, zihinlerimizdeki o kalın sanayi duvarlarını biraz olsun sarsmıştık. Yıllarca bacası tüten fabrikalara, paslı makinelere, stok devir hızlarına odaklandık. Bir şirketin değerini “Ne kadar demirbaşı var?”, “Ne kadar mal satıyor?” sorularıyla ölçtük. Çünkü reel sektörün matematiği somuttur: Gözle görülür, elle tutulur.

Ancak bugün, o somut dünyadan çıkıp, finansal okyanusun en derin sularına dalıyoruz. Bugün, bir Sigorta ve Emeklilik Şirketi Bilançosunu sadece okumayacak; adeta bir adli tıp uzmanı titizliğiyle, bir cerrah soğukkanlılığıyla ve bir sosyolog gözüyle otopsisini yapacağız.

Neden sosyolog gözüyle diyorum? Çünkü finansal tablolar sadece rakamlardan ibaret değildir. O rakamlar; bir toplumun yaşlanma hızını (Demografi), borç ödeme ahlakını (Rücu Tahsilatları), gelecek korkusunu (Likidite) ve en önemlisi şirketin risk iştahını (Yatırım Psikolojisi) anlatır.

Reel sektörde işler basittir: Hammaddeyi alırsınız (Gider), işlersiniz, satarsınız (Gelir). Sigortacılıkta ise zaman mefhumu tersine akar: Parayı önce alırsınız (Prim). Ancak bu para henüz “Gelir” değildir; bu, yatırıma yönlendirilecek devasa bir “Teknik Kaynak” veya efsanevi yatırımcı Warren Buffett’ın tabiriyle “Float”tır.

İşte bu “tersine dünya”da, şirket zenginliğini nerede saklar? Milyarlarca lira yöneten bir Anadolu Sigorta’nın, bir Türkiye Sigorta’nın gücünü nerede arayacağız? Fabrikası olmayan bu şirketlerin “Üretim Bandı” neresidir?

Cevap, bilançonun sol tarafında, o soğuk rakamların arasına gizlenmiş stratejik varlık yönetiminde yatıyor.

Bu yazıda, farazi ama 2025 finansal gerçekliklerine, TFRS 17 (Türkiye Finansal Raporlama Standartları) ve TFRS 9 standartlarına %100 sadık kalarak oluşturduğumuz “X SİGORTA VE EMEKLİLİK A.Ş.”nin 100 milyar TL’lik bilançosunu masaya yatırıyoruz.

Hazırsanız, sadece bir bilanço okumaya değil, bir sigorta şirketinin beyninin içine girmeye başlıyoruz.

BÖLÜM 1: TEMEL FELSEFE – “BEDAVA PARA”NIN GÜCÜ (FONLAMA MALİYETİ)

Varlıklara dalmadan önce, bir sanayici olarak şu “Fonlama Maliyeti” olayını kafamızda netleştirelim. Çünkü bir sigorta şirketinin hangi varlığa yatırım yapacağını belirleyen asıl güç budur.

Bir sanayici fabrika kurmak için paraya ihtiyaç duyduğunda bankaya gider. Kredi çeker, diyelim ki %50 faizle. Yani paranın ona bir maliyeti vardır. Fabrika bu parayla en az %51 kazanmalı ki şirket ayakta kalsın.

Sigortacı ise parayı bankadan almaz. Müşteriden alır. Müşteriden 100 TL prim alır. Bu parayı cebine koyar. Karşılığında sadece bir “Kağıt/Söz” (Poliçe) verir. Peki, sigortacının bu parayı kullanma maliyeti nedir? İşte dananın kuyruğu burada kopar.

Senaryo A: “Bedava Para” ile Çalışan Şirket (Negatif Maliyet)

Şirket 100 TL prim topladı. İşleri, riskleri, hasarları öyle iyi yönetti ki; hasar ve masraf olarak toplam 95 TL ödedi. Bakın burası çok önemli: Bu şirket, müşterinin parasını (Float) işletmek için faiz ödemediği gibi, üstüne 5 TL para kazandı.

• Sonuç: Bu şirketin elindeki varlıklar (Yatırım Portföyü) üzerinde hiçbir baskı yoktur. Şirket, “Zaten operasyondan kârdayım” diyerek varlıklarını çok güvenli, sağlam limanlara (Devlet Tahvili vb.) yatırabilir. Piyasa bu şirkete aşık olur, çünkü riski düşüktür.

Senaryo B: “Zoraki Kumarbaz” Şirket (Pozitif Maliyet)

Şirket 100 TL prim topladı. Ama rekabet edeceğim diye fiyat kırdı, hasarları yönetemedi ve 105 TL ödedi. Bu şirket, müşterinin parasını elinde tutabilmek için cebinden 5 TL yedi.

• Sonuç: İşte Yatırımcı Psikolojisi burada devreye girer. Bu şirket, operasyondan yediği o 5 TL’lik zararı kapatmak zorundadır. Nasıl kapatacak? Elindeki Varlıkları (Yatırım Portföyünü) çok daha riskli alanlara yatırarak. Gider spekülatif hisse alır, riskli özel sektör tahvili alır. Mecburdur. Kumar oynamak zorundadır.

İşte bilançoya baktığınızda gördüğünüz o “Finansal Varlıklar” kalemi, aslında şirketin ne kadar çaresiz (Senaryo B) veya ne kadar rahat (Senaryo A) olduğunun aynasıdır.

Görsel Analizi: Yukarıdaki simülasyonda gördüğünüz gibi, şirket 1.000$ prim toplamış; ancak bu paranın tamamını hemen harcamamıştır. Hasar ve giderler çıktıktan sonra elinde kalan 850$ (Float), şirketin “bedava” hammadde kaynağıdır. Şirket bu parayı finansal varlıklara (Hisse, Tahvil vb.) yatırarak fazladan 60$ kazanmış ve toplam gücünü 310$ artırmıştır. İşte sigortacılığın reel sektörden ayrıldığı “sihirli” nokta burasıdır.

BÖLÜM 2: BİLANÇONUN RÖNTGENİ

Teoriyi cebe koyduysak, şimdi elimize neşteri alıp şu bilançoyu keselim. Aşağıdaki tablo, TFRS 17 standartlarına göre raporlayan tipik bir Türk sigorta şirketinin varlık yapısının simülasyonudur.

BİLANÇO KALEMİ (AKTİFLER)	TUTAR (TL)	PAY (%)	SANAYİDEKİ KARŞILIĞI
I. NAKİT VE NAKİT BENZERLERİ	5 Milyar	%5	Oksijen Tüpü / İşletme Sermayesi
II. FİNANSAL VARLIKLAR	40 Milyar	%40	Fabrika / Ana Üretim Bandı
– Alım-Satım Amaçlı (Trading)	5 Milyar		Taze Mamul (Volatil)
– FVOCI (Gerçeğe Uygun Değer)	20 Milyar		GİZLİ HAZİNE (Özkaynak Deposu)
– İtfa Edilmiş Maliyet (HTM)	15 Milyar		Demirbaş Makine (İstikrar)
III. ESAS FAALİYET ALACAKLARI	10 Milyar	%10	Veresiye Defteri / Tahsilat Gücü
IV. FON YÖNETİMİ ALACAKLARI	40 Milyar	%40	Emanet Kasa (Müşteri Malı)
V. MADDİ DURAN VARLIKLAR	1 Milyar	%1	Veri Merkezi ve Teknoloji
VI. ERTELENMİŞ SATIŞ GİDERİ (DAC)	4 Milyar	%4	Ar-Ge / Kuruluş Gideri

Şimdi bu kalemlerin altındaki sosyolojik ve ekonomik gerçekleri deşelim.

BÖLÜM 3: NAKİT YÖNETİMİ VE “GÜVEN” SOSYOLOJİSİ

Bilançoda “Nakit ve Nakit Benzerleri” (Tabloda 5 Milyar TL) kalemini görünce, bir sanayici olarak “Yahu bu enflasyonda para nakitte tutulur mu, erir gider!” diyebilirsiniz. Haklısınız, reel sektörde nakit tutmak verimsizliktir.

Ama sigortacılıkta nakit, bir “Güven Sözleşmesi”dir.

1. Sosyolojik Boyut: “Korku” Yönetimi

Sigortacılık, temelinde insanların “Gelecek Korkusunu” yönetme işidir. Büyük bir deprem olduğunda (Demografik ve Coğrafi Risk), toplum bir travma yaşar. O travma anında, sigorta şirketi “Param vadeli hesapta, vadesi 32 gün sonra doluyor, o zaman gelin” derse ne olur? Sadece o şirket değil, tüm sektörün “Güven Sermayesi” yerle bir olur. Bu yüzden Otorite (SEDDK), şirketleri aşırı likit olmaya zorlar. Bilançoda gördüğünüz o nakit, şirketin değil, toplumun “Huzur Payı”dır.

2. “Bloke Varlıklar” Efsanesi

Dipnotları okurken sıkça “Bloke Varlıklar” terimini görürsünüz. Sakın korkmayın, şirkete haciz gelmiş demek değildir. Bu, devletin şirkete taktığı “Altın Kelepçe”dir. Devlet der ki: “Vatandaşa milyarlarca liralık teminat verdin. Ya batarsan? Ya parayı alıp kaçarsan? O yüzden teknik karşılıklarının belli bir kısmı kadar parayı benim adıma bankada kilitleyeceksin.” Bu varlıklar, şirketin bilançosunda görünür ama yönetim kurulu bu parayla gidip kafasına göre harcama yapamaz. Bu para, poliçe sahiplerinin Kutsal Emanetidir.

BÖLÜM 4: FİNANSAL VARLIKLAR VE ENFLASYONLA SAVAŞ

Geldik bilançonun kalbine. Tablomuzdaki 40 Milyar TL‘lik kısım. Burası, şirketin enflasyonla (Ekonomi) savaştığı cephedir. Sanayici demiri işler, sigortacı parayı işler.

Burada TFRS 9 standardının getirdiği “3 Kutu” kuralını bilmek zorundasınız. Yatırımcı olarak şirketin karakterini bu kutulardan anlarsınız.

KUTU 1: Alım-Satım Amaçlı Varlıklar (Trading) – “Tansiyon İlacı”

• Nedir: Hazine departmanının “Sabah alayım, akşam satayım” dediği kısa vadeli hisse ve bonolardır.
• Yatırımcı Psikolojisi: Bu kalemi çok şişkin olan şirketin kârı, borsanın o günkü ruh haline göre değişir. Borsa yükselirken şirket “Dahi” ilan edilir, borsa düşerken “Beceriksiz”. İstikrarlı temettü arayan yatırımcı bu kutunun şişkin olmasını sevmez.

KUTU 2: FVOCI (Gerçeğe Uygun Değer Farkı) – “GİZLİ HAZİNE”

• Eski Adı: Satılmaya Hazır Varlıklar (AFS).
• BÜYÜK MUHASEBE SIRRI: Burası çok kritik. Şirket buraya genellikle uzun vadeli Devlet Tahvillerini ve Eurobond’ları koyar.
  • Diyelim ki şirket faizler yüksekken tahvil aldı.
  • Faizler düştü, elindeki tahvil %20 değerlendi.
  • Şirket zenginleşti mi? Evet.
  • Bu zenginlik “Net Kâr” kaleminde görünür mü? HAYIR!
  • Nerede Görünür? Bilançonun sağ tarafında, ÖZKAYNAKLAR altında sessiz sedasız birikir.
• Fırsat: Acemi yatırımcı “Şirket kâr etmemiş” diye hisseyi satarken, usta yatırımcı Özkaynaklardaki bu gizli rezervi görür. “Şirketin yastık altında devasa bir kârı var” der. Şirket bu kağıtları sattığı gün, o rezerv pat diye kâra dönüşür.

KUTU 3: İtfa Edilmiş Maliyet (HTM) – “Çapa”

• Mantık: “Vadesine kadar satmayacağım, faizini yiyeceğim.”
• Fonksiyon: Piyasa dalgalanmalarına karşı bilançoyu korur. Şirketin emniyet kemeridir.

BÖLÜM 5: ALACAKLAR VE “TOPLUMSAL AHLAK” (SOSYOLOJİ)

Sanayide “Malı sattım, parayı bekliyorum” dediğimiz Ticari Alacaklar, sigortacılıkta Hukuk ve Sosyoloji ile birleşir.

1. Rücu (Subrogation): Bir Hukuk Savaşı

Rücu, sigorta şirketinin hasarı ödedikten sonra, kazaya sebep olan kusurlu taraftan parayı geri istemesidir.

• Sosyolojik Boyut: Bir toplumda hukuk sistemi ne kadar hızlıysa, insanlar borçlarına ne kadar sadıksa, sigorta şirketinin “Rücu Geliri” o kadar yüksek olur.
• Analiz: Türkiye’de iyi yönetilen bir kasko portföyünde, ödenen hasarın %15-20’si rücu yoluyla geri alınır. Bu kalemi zayıf olan şirket, ya hukuk departmanı kötüdür ya da tahsilat zorluğu olan bir müşteri kitlesiyle çalışıyordur.

2. Sovtaj (Salvage): Geri Dönüşüm Ekonomisi

Pert araçların hurdasının satılmasıdır.

• Ekonomik Boyut: Enflasyonist ortamda yedek parça ve araç fiyatları arttığında, şirketin sovtaj gelirleri de artar. Çünkü hurda kıymetlenir. Enflasyon, sigorta şirketinin hasar maliyetini artırırken, sovtaj geliri üzerinden de “Doğal Hedge” (Korunma) sağlar.

BÖLÜM 6: HAYAT VE EMEKLİLİK – DEMOGRAFİNİN MATEMATİĞİ

Bireysel Emeklilik (BES) şirketi analiz ediyorsanız, bilançoda “Fon Yönetimi Alacakları” (Tabloda 40 Milyar TL) diye devasa bir rakam görürsünüz. İşte burası, Demografi (Nüfus Bilimi) sahasıdır.

1. “Sonsuz Aktüerya”: Ne Zaman Öleceksiniz?

Hayat sigortacılığı, “Mortalite Tabloları” (Ölüm İstatistikleri) üzerine kuruludur. Şirket, Türkiye nüfusunun ortalama yaşam süresinin uzadığını (Demografik değişim) görürse, varlık yönetim stratejisini değiştirir.

• İnsanlar daha uzun yaşıyorsa (Emeklilik şirketleri için iyi), fonlar şirketin yönetiminde daha uzun süre kalır. Şirket daha çok “Fon İşletim Ücreti” kazanır.
• Erken ölümler artıyorsa, şirket tazminat ödemek için varlıklarını daha likit tutmak zorundadır.

2. BES Fonları: Büyük Yanılsama

Yatırımcı bilançoya bakar: “Şirketin 40 Milyar TL alacağı var, ne kadar zengin!” Hayır. O para şirketin değil. O para, Takasbank’ta duran; öğretmenin, doktorun, işçinin alın teridir. Şirket bu paraya dokunamaz.

• Değerleme Tuzağı: Bir BES şirketini analiz ederken, Aktif Kârlılığı (ROA) formülünden bu devasa rakamı çıkarmazsanız, şirketi dünyanın en verimsiz şirketi sanırsınız.
• Doğru Formül: (Net Kâr) / (Toplam Aktif – Müşteri Fonları). Hedef > %2 olmalıdır.

BÖLÜM 7: DİĞER VARLIKLAR – TFRS 17 VE “DAC” DEVRİMİ

Tabloda %4’lük bir paya sahip Ertelenmiş Satış Giderleri (DAC – Deferred Acquisition Costs) diye bir kalem görürsünüz. Bu, yeni muhasebe standardı TFRS 17’nin getirdiği bir devrimdir.

• Eski Mantık: Acenteye poliçe satışı için 1.000 TL komisyon verdim. Gider yazdım. Bugün zarar ettim.
• Yeni Mantık (TFRS 17): “Hayır,” der standart. “Sen bu komisyonu verdin ama müşteri sana 10 yıl prim ödeyecek. Bu komisyonu bir VARLIK (Yatırım) gibi kaydet. Poliçe yaşadıkça azar azar gider yaz.”
• Yatırımcı Sinyali: DAC kaleminin büyümesi, şirketin agresif bir şekilde yeni poliçe sattığını, “Müşteri Satın Aldığını” gösterir. Gelecekteki kârların tohumudur.

BÖLÜM 8: MADDİ DURAN VARLIKLAR – “OLMAYAN FABRİKA”

Bir sanayici dostumuz sormuştu: “Bu şirketin dikili ağacı, fabrikası yok mu? Neresi zengin bunun?” Bilançoda bu kalemin payı sadece %1 civarındadır.

Sigorta şirketinin fabrikası Veri Merkezleri (Data Centers) ve Yazılımlarıdır.

• Dijital Dönüşüm: 2025 yılında bir sigorta şirketi, elindeki nakdi gidip devasa plazalara, yalılara, arsalara yatırıyorsa (Gayrimenkul), bu bizim için bir “Kırmızı Bayrak”tır.
• Neden? Depremde bina yıkılır veya satılamaz (Likidite riski). Ama bir Devlet Tahvili saniyeler içinde nakde döner. Sigortacılıkta paranın gayrimenkulde “donmasını” değil, finansal piyasalarda “dönmesini” isteriz.

SON SÖZ: YATIRIMCININ PUSULASI

Değerli dostlar,

Gördüğünüz gibi, bir sigorta şirketinin Varlıklar (Aktif) tablosuna baktığınızda, sadece rakamları değil, bir felsefeyi okumalısınız:

1. Ekonomiyi görürsünüz: Enflasyonla savaşan finansal varlıklar.
2. Sosyolojiyi görürsünüz: Rücu tahsilatları, toplumun borç ahlakı.
3. Demografiyi görürsünüz: Yaşam sürelerine göre kurgulanmış emeklilik fonları.
4. Psikolojiyi görürsünüz: Şirket “çaresizlikten” (Senaryo B) riskli varlıklara mı yönelmiş, yoksa “rahatlıktan” (Senaryo A) sağlam limanlarda mı duruyor?

Varlık tarafını çözdük. Şirketin elindeki “Gücü” ve “Kaliteyi” gördük. Ancak… Her varlığın bir de kaynağı vardır. Bu yüz milyarlarca lira nereden geldi? Ne kadarı şirketin öz malı, ne kadarı “Gelecekteki Kaza Mağdurlarının” hakkı?

Bir sonraki yazımızda, bilançonun en karmaşık, en “Aktüeryal Bilim” kokan tarafına, PASİF (YÜKÜMLÜLÜKLER) tarafına geçeceğiz.

• Şirket neden “Teknik Karşılık” diye devasa bir kumbara yapıyor?
• Solvency II (Sermaye Yeterliliği) oranı bize ne fısıldıyor?
• Ve TFRS 17 ile gelen o gizemli CSM (Sözleşmesel Hizmet Marjı) nedir?

Evet dostlar, bugün madalyonun parlak yüzüne, yani şirketin elindeki 100 milyar TL’lik güce ve bu gücün nasıl yönetildiğine baktık. Ancak bir sigorta şirketini gerçek bir ‘para makinesi’ yapan şey, bu varlıkların karşısında duran devasa ‘sözler’dir. Bir sonraki yazıda, bilançonun karanlık ama bir o kadar da heyecan verici tarafına, Pasifler dünyasına geçeceğiz. TFRS 17’nin kalbi olan CSM (Gelecekteki Kâr Havuzu) kavramını ve sigorta şirketlerinin aslında neden ‘borçlu göründükçe zenginleştiğini’ konuşacağız.

Bol kazançlı, bilinçli ve finansal bilgeliği yüksek günler dilerim.

Saygılarımla,

İbrahim Gör